Darowizna od rodziców dla jednego z małżonków a podział majątku wspólnego

– praktyczne ujęcie problemu

Relacje majątkowe między małżonkami rzadko są pierwszym tematem rozważań przed ślubem. Tymczasem kwestie takie jak darowizny otrzymywane od rodziców, nabywanie nieruchomości „na małżeństwo” czy inwestowanie środków osobistych w majątek wspólny potrafią stać się osią sporu przy rozwodzie lub przy późniejszym podziale majątku. Jednym z najczęściej pojawiających się i jednocześnie najbardziej konfliktogennych zagadnień jest darowizna od rodziców dokonana na rzecz jednego z małżonków – zwłaszcza wtedy, gdy za te środki nabywana jest nieruchomość albo spłacany jest kredyt na mieszkanie należące do majątku wspólnego.

Poniżej zostanie omówione, jak prawo rodzinne i spadkowe kwalifikuje takie darowizny, kiedy wchodzą one do majątku wspólnego, a kiedy pozostają majątkiem osobistym jednego małżonka, jakie znaczenie ma treść umowy darowizny, jak wygląda orzecznictwo sądów oraz jakie konsekwencje mają takie rozstrzygnięcia przy podziale majątku po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej.

Podstawowe pojęcia – majątek wspólny a majątek osobisty małżonków

Punktem wyjścia jest rozróżnienie między majątkiem wspólnym małżonków a majątkami osobistymi każdego z nich. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: „KRO”):

„Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa), obejmująca dorobek każdego z małżonków.”

Do majątku wspólnego w szczególności należą – w myśl art. 31 § 2 KRO:

„1) pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków;
2) dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków;
3) środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków;
4) kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (…).”

Natomiast majątek osobisty każdego z małżonków został określony w art. 33 KRO. Przepis ten ma kluczowe znaczenie dla darowizn od rodziców:

„Do majątku osobistego każdego z małżonków należą:
1) przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej;
(…)
2) przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca inaczej postanowił;
(…)
10) przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia (…).”

Z punktu widzenia tematu najważniejszy jest art. 33 pkt 2 KRO. Ogólna zasada brzmi: co do zasady darowizna dokonana na rzecz jednego z małżonków wchodzi do jego majątku osobistego, chyba że darczyńca wyraźnie postanowił inaczej.

Oznacza to, że rodzice, którzy przekazują swojemu dziecku (pozostającemu w małżeństwie) mieszkanie, dom, działkę lub pieniądze, przekazują co do zasady majątek osobisty tego dziecka, a nie majątek wspólny małżonków. Ale diabeł tkwi w szczegółach – a zwłaszcza w treści umowy darowizny i w późniejszym sposobie wykorzystania darowanych środków.

Darowizna od rodziców a przynależność do majątku osobistego – zasada ogólna

Jeżeli rodzice dokonują darowizny wyłącznie na rzecz swojego dziecka, będącego w związku małżeńskim, a w umowie darowizny nie ma ani jednego sformułowania wskazującego, że przedmiot darowizny ma wejść do majątku wspólnego małżonków, to w świetle art. 33 pkt 2 KRO przedmiot darowizny stanowi majątek osobisty obdarowanego małżonka.

Dotyczy to zarówno darowizn pieniężnych, jak i rzeczowych (nieruchomości, ruchomości, udziałów w spółkach itd.). W praktyce sądowej ugruntowane jest stanowisko, że w razie wątpliwości przyjmuje się, iż darczyńca zamierzał obdarować wyłącznie swoje dziecko, nie zaś zięcia czy synową, chyba że z okoliczności sprawy wynika coś innego.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 20 maja 2016 r., sygn. V CSK 570/15, podkreślił:

„W razie wątpliwości co do tego, czy darowizna dokonana przez rodziców jednego z małżonków na rzecz ich dziecka została objęta wspólnością majątkową małżonków, należy przyjąć, że jest to składnik majątku osobistego obdarowanego małżonka.”

Oznacza to, że podczas podziału majątku wspólnego po rozwodzie, przedmiot takiej darowizny – np. mieszkanie darowane wyłącznie córce – co do zasady nie podlega podziałowi, gdyż nie należy do majątku wspólnego, lecz do majątku osobistego.

Darowizna „na oboje małżonków” – kiedy przedmiot darowizny staje się majątkiem wspólnym

Inaczej wygląda sytuacja, gdy darczyńca wyraźnie wskazuje, że chce obdarować oboje małżonków. Może to przybrać dwie podstawowe formy.

Po pierwsze, rodzice mogą zawrzeć umowę darowizny, w której jako obdarowanych wskażą wyraźnie: „Jan Kowalski oraz jego żona Anna Kowalska”. Wtedy przedmiot darowizny staje się – co do zasady – przedmiotem współwłasności małżeńskiej, a jeśli między małżonkami istnieje wspólność ustawowa, wchodzi do majątku wspólnego.

Po drugie, darczyńca może wprost zastrzec, że darowizna ma być przeznaczona na majątek wspólny małżonków, np. w umowie darowizny pieniędzy zamieścić sformułowanie: „darowizna jest dokonana z przeznaczeniem na zaspokojenie wspólnych potrzeb małżonków i ma wejść do ich majątku wspólnego”. W takim wypadku mamy do czynienia z sytuacją, o której mówi art. 33 pkt 2 KRO – darczyńca „inaczej postanowił”, decydując, że darowizna nie stanowi majątku osobistego obdarowanego dziecka, lecz ma zasilić majątek wspólny.

Warto przytoczyć fragment uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2011 r., sygn. II CSK 77/11:

„Jeżeli z treści umowy darowizny wynika, że jej przedmiot ma wejść w skład majątku wspólnego małżonków, należy przyjąć, że darczyńca skorzystał z uprawnienia przewidzianego w art. 33 pkt 2 KRO i zdecydował, że darowizna nie powiększa majątku osobistego obdarowanego małżonka, lecz wspólność majątkową małżonków.”

Taka kwalifikacja ma potem zasadnicze znaczenie przy podziale majątku po ustaniu wspólności. Nieruchomość nabyta na podstawie takiej darowizny (lub za darowane środki) zostanie wtedy objęta podziałem, a co do zasady małżonkowie będą uczestniczyć w nim w równych częściach, chyba że sąd – na żądanie jednego z nich – ustali nierówne udziały, o czym szerzej poniżej.

Darowizna pieniężna od rodziców a zakup nieruchomości do majątku wspólnego

Najwięcej problemów praktycznych powstaje w sytuacji, gdy rodzice dokonują darowizny pieniężnej wyłącznie na rzecz swojego dziecka, a następnie za te środki – w całości lub w części – nabywana jest nieruchomość do majątku wspólnego małżonków.

Przykładowo: rodzice przekazują synowi 300 000 zł tytułem darowizny, wskazując go jako jedynego obdarowanego. Małżonkowie kupują następnie mieszkanie za 500 000 zł na wspólność ustawową, finansując zakup w części środkami z darowizny, a w części kredytem spłacanym z bieżących dochodów obojga. Mieszkanie zostaje wpisane w księdze wieczystej jako należące do obojga małżonków w ramach ustawowej wspólności majątkowej.

W takiej sytuacji przedmiot darowizny (pieniądze) był majątkiem osobistym męża. Skoro jednak przeznaczył on te środki na nabycie mieszkania do majątku wspólnego, to doszło do tzw. nakładu z majątku osobistego na majątek wspólny. Nie powoduje to automatycznie, że określona część mieszkania stanie się jego majątkiem osobistym. Nieruchomość jest składnikiem majątku wspólnego, ale przy podziale tego majątku mąż będzie mógł domagać się rozliczenia nakładu z majątku osobistego na wspólny.

Podstawę prawną takiego rozliczenia stanowi art. 45 § 1 KRO:

„Każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty (…) oraz może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. (…) Zwrotu dokonuje się przy podziale majątku wspólnego (…).”

Oznacza to, że małżonek, który otrzymał darowiznę od rodziców, może – w postępowaniu o podział majątku wspólnego – zgłosić roszczenie o rozliczenie nakładów ze swojego majątku osobistego na wspólny. Sąd, dokonując podziału, uwzględni wartość tych nakładów. W praktyce często prowadzi to do zasądzenia na rzecz obdarowanego małżonka określonej kwoty pieniężnej z tytułu rozliczenia nakładów.

Istotne jest tu jednak, by zostało wykazane, że darowizna była rzeczywiście skierowana tylko do jednego z małżonków, a jej środki zostały przeznaczone na nabycie konkretnej nieruchomości lub inne inwestycje w majątek wspólny. Dowodami są przede wszystkim: umowa darowizny (np. akt notarialny), potwierdzenia przelewów, umowy zakupu nieruchomości, umowy kredytu, a także zeznania świadków.

Orzecznictwo dotyczące darowizn pieniężnych a podziału majątku

W postanowieniu z dnia 26 listopada 2014 r., sygn. II CSK 217/14, Sąd Najwyższy wskazał:

„Jeżeli środki pieniężne pochodzące z darowizny dokonanej wyłącznie na rzecz jednego z małżonków zostały przeznaczone na nabycie nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego, to w razie podziału tego majątku małżonkowi temu przysługuje roszczenie o zwrot nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny (art. 45 § 1 KRO).”

Z kolei Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 25 marca 2019 r., sygn. VI ACa 1611/17, podkreślił:

„Fakt, że przedmiot darowizny w chwili podziału majątku nie istnieje jako odrębny składnik majątku osobistego jednego z małżonków, ponieważ został zużyty na nabycie składnika majątku wspólnego, nie oznacza, że nie może on być rozliczony w trybie art. 45 § 1 KRO.”

Takie stanowisko sądów potwierdza, że właściwe dokumentowanie darowizn i sposobu ich wydatkowania ma zasadnicze znaczenie dla późniejszego rozliczenia pomiędzy małżonkami.

Treść umowy darowizny jako klucz do kwalifikacji majątkowej

Najwięcej sporów w praktyce wynika z nieprecyzyjnej lub milczącej treści umowy darowizny. Rodzice często nie myślą o konsekwencjach prawnych swoich działań w razie ewentualnego rozwodu dziecka. Umowa darowizny sporządzona „na szybko”, bez wyraźnego wskazania obdarowanego albo celu darowizny, potrafi przysporzyć wielu problemów.

Jeżeli w umowie darowizny jako obdarowany wskazane jest jedynie dziecko rodziców, a w treści dokumentu nie ma wzmianki o rozszerzeniu darowizny na drugiego małżonka czy o przeznaczeniu darowizny na majątek wspólny, dominuje pogląd, że darowizna wchodzi do majątku osobistego dziecka.

Zdarzają się jednak sytuacje, gdy rodzice – mimo formalnego wskazania jako obdarowanego tylko własnego dziecka – wprost w rozmowach rodzinnych mówią, że „to jest dla was obojga”, „na wasze wspólne mieszkanie”, „żebyście mogli razem kupić dom”. Takie wypowiedzi, w razie sporu, są potem przedmiotem postępowania dowodowego. Drugi małżonek może próbować wykazywać, że wolą darczyńców było obdarowanie obojga małżonków, a nie tylko jednego z nich, i że w rzeczywistości przedmiot darowizny powinien zostać zakwalifikowany jako składnik majątku wspólnego.

Sądy podchodzą do takich twierdzeń ostrożnie, ale ich nie ignorują. W uzasadnieniu postanowienia z dnia 14 kwietnia 2016 r., sygn. II CSK 438/15, Sąd Najwyższy zauważył:

„O tym, czy darowizna dokonana przez rodziców jednego z małżonków miała powiększyć jego majątek osobisty, czy też majątek wspólny małżonków, decyduje przede wszystkim treść oświadczenia darczyńcy. Może ona wynikać nie tylko z literalnego brzmienia dokumentu, ale także z całokształtu okoliczności towarzyszących dokonaniu czynności prawnej.”

Dlatego z perspektywy bezpieczeństwa prawnego zdecydowanie zalecane jest, aby w akcie darowizny wyraźnie określić, czy darowizna jest dokonana na rzecz jednego małżonka do jego majątku osobistego, czy też na rzecz obojga małżonków, tj. do ich majątku wspólnego.

Darowizna od rodziców a ustalanie nierównych udziałów w majątku wspólnym

Odrębną kwestią jest wpływ darowizn od rodziców na możliwość ustalenia przez sąd nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym. Zgodnie z art. 43 § 1 KRO:

„Oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym.”

Jednak art. 43 § 2 KRO przewiduje wyjątek:

„Z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia udziałów w majątku wspólnym z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.”

W praktyce obdarowany małżonek czasami argumentuje, że skoro znaczna część majątku wspólnego powstała dzięki środkom otrzymanym od jego rodziców, to należy ustalić nierówne udziały w majątku wspólnym na jego korzyść. Jest to jednak rozumowanie co do zasady błędne.

Darowizna od rodziców jest składnikiem majątku osobistego obdarowanego (jeśli nie postanowiono inaczej). Środki osobiste, które zostały następnie przeznaczone na nabycie majątku wspólnego, podlegają rozliczeniu jako nakład z majątku osobistego na wspólny. Nie oznacza to jednak automatycznie, że udział obdarowanego małżonka w majątku wspólnym ma być wyższy. Roszczenie o zwrot nakładów z art. 45 KRO istnieje niezależnie od ustalenia udziałów. Innymi słowy, małżonek może mieć udział np. 1/2 w majątku wspólnym, ale jednocześnie przysługuje mu roszczenie o zwrot określonej kwoty tytułem nakładu środków osobistych.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21 listopada 2012 r., sygn. I CSK 210/12, stwierdził:

„Fakt, że do powstania majątku wspólnego przyczyniły się w znacznej mierze środki pochodzące z darowizny dla jednego z małżonków, nie stanowi sam przez się ‘ważnego powodu’ w rozumieniu art. 43 § 2 KRO, lecz może być uwzględniony w ramach rozliczeń nakładów na podstawie art. 45 KRO.”

Oznacza to, że darowizna od rodziców nie jest co do zasady argumentem do żądania nierównych udziałów, choć w wyjątkowych sytuacjach, łącznie z innymi okolicznościami (np. rażąco nieuczciwe zachowanie drugiego małżonka, brak jakiegokolwiek udziału w tworzeniu majątku), może wspierać takie żądanie.

Przykładowe sytuacje życiowe i ich konsekwencje prawne

Dla lepszego zobrazowania różnic warto przedstawić kilka uproszczonych przykładów.

Przykład 1 – mieszkanie darowane wyłącznie córce

Rodzice darują swojej córce, pozostającej w małżeństwie, mieszkanie. W akcie notarialnym jako obdarowana wskazana jest wyłącznie córka, nie ma żadnych zapisów o majątku wspólnym, a w księdze wieczystej jako właściciel figuruje tylko ona. Małżonkowie rozwodzą się.

W takiej sytuacji mieszkanie stanowi majątek osobisty córki na podstawie art. 33 pkt 2 KRO. Przy podziale majątku wspólnego sąd w ogóle nie obejmuje tym podziałem tego mieszkania. Drugi małżonek nie ma co do zasady żadnych praw do tego lokalu, chyba że zachodzą szczególne okoliczności (np. poniósł znaczące nakłady ze swojego majątku osobistego na to mieszkanie – wtedy może dochodzić ich zwrotu na zasadach ogólnych).

Przykład 2 – pieniądze darowane synowi, przeznaczone na zakup wspólnego domu

Rodzice darują synowi 200 000 zł na podstawie aktu notarialnego, jako obdarowany widnieje wyłącznie syn. Małżonkowie kupują dom za 600 000 zł do majątku wspólnego, 200 000 zł pochodzi z darowizny, 400 000 zł z kredytu spłacanego wspólnie.

Po rozwodzie w postępowaniu o podział majątku wspólnego dom jest dzielony jako składnik majątku wspólnego. Jednak mąż zgłasza roszczenie o zwrot nakładów z jego majątku osobistego na majątek wspólny w kwocie 200 000 zł (odpowiednio zaktualizowanej do obecnej wartości, jeśli jest różnica). Sąd, dokonując podziału, bierze to roszczenie pod uwagę, np. zasądzając od żony na rzecz męża odpowiednią dopłatę albo przyznając mu własność domu z obowiązkiem spłaty żony w niższej kwocie.

Przykład 3 – darowizna „na oboje małżonków”

Rodzice przekazują darowiznę pieniężną w kwocie 300 000 zł. W akcie notarialnym jako obdarowani wskazani są „Jan Nowak i Maria Nowak – małżonkowie”. Małżonkowie kupują za tę kwotę mieszkanie i wpisani są jako współwłaściciele w ramach wspólności ustawowej.

W razie rozwodu i podziału majątku mieszkanie jest dzielone jako składnik majątku wspólnego bez możliwości dochodzenia przez któregokolwiek z małżonków zwrotu nakładów z majątku osobistego – środki z darowizny nie były bowiem majątkiem osobistym któregokolwiek z nich, lecz od początku należały do majątku wspólnego.

Przykład 4 – darowizna bez aktu notarialnego, przelew na wspólny rachunek

Rodzice przelewają 100 000 zł na wspólny rachunek bankowy małżonków, wpisując w tytule przelewu „dla was na mieszkanie”. Nie została sporządzona formalna umowa darowizny w formie aktu notarialnego (dla darowizny pieniędzy forma pisemna jest zalecana, ale nie zawsze wymagana dla ważności).

W razie sporu drugi małżonek może argumentować, że środki te stanowiły darowiznę na rzecz obojga małżonków i od początku były majątkiem wspólnym. Z kolei dziecko-dysponent konta może twierdzić, że była to darowizna wyłącznie na jego rzecz. Sąd będzie oceniał całokształt okoliczności – zeznania rodziców, małżonków, tytuł przelewu, dotychczasowe relacje rodzinne. Rozstrzygnięcie może być różne w zależności od konkretnego stanu faktycznego.

Dowodzenie charakteru darowizny w postępowaniu o podział majątku

W postępowaniu o podział majątku wspólnego ciężar dowodu co do tego, że określony składnik majątku pochodzi z majątku osobistego jednego z małżonków (np. z darowizny od rodziców), spoczywa na tym małżonku, który wywodzi z tego korzystne dla siebie skutki (art. 6 Kodeksu cywilnego).

Najważniejszym dowodem jest umowa darowizny, najlepiej w formie aktu notarialnego, w której wskazano wyraźnie:

– kto jest darczyńcą,
– kto jest obdarowanym (lub obdarowanymi),
– przedmiot darowizny (pieniądze, nieruchomość itd.),
– ewentualne postanowienia dotyczące tego, czy darowizna ma wejść do majątku osobistego jednego z małżonków, czy do majątku wspólnego.

Dodatkowo istotne są:

– dowody przelewów bankowych (źródło środków, konta nadawcy i odbiorcy),
– umowy dotyczące zakupu nieruchomości lub innych składników majątku,
– tytuły przelewów, e-maile, SMS-y, listy, z których wynika intencja darczyńcy,
– zeznania darczyńców i świadków (np. innych członków rodziny).

Jeżeli brakuje dokumentów, a strony przedstawiają sprzeczne wersje wydarzeń, sąd musi dokonać swobodnej oceny dowodów. Często decydujące okazują się zeznania rodziców – jeżeli jednoznacznie potwierdzą, że chcieli obdarować tylko swoje dziecko, a nie oboje małżonków, sąd zwykle przychyli się do tej wersji.

Darowizna od rodziców a odpowiedzialność za długi i wierzyciele

Choć głównym tematem jest podział majątku między małżonkami, warto w kilku zdaniach wspomnieć o kwestii odpowiedzialności za długi. Darowizna od rodziców stanowiąca majątek osobisty danego małżonka co do zasady nie jest objęta odpowiedzialnością za długi drugiego małżonka, chyba że zobowiązanie zostało zaciągnięte wspólnie albo drugi małżonek poręczył je czy udzielił zabezpieczenia z własnego majątku osobistego.

Z kolei jeżeli darowizna została uczyniona na rzecz obojga małżonków (weszła do majątku wspólnego), to co do zasady wierzyciel, którego wierzytelność jest długiem wspólnym małżonków, może kierować egzekucję do całego majątku wspólnego, w tym do przedmiotu darowizny.

Ta różnica jest kolejnym argumentem, by świadomie decydować, czy darowizna ma zasilać majątek osobisty jednego z małżonków, czy wspólny. Niekiedy rodzice celowo przekazują środki wyłącznie swojemu dziecku do jego majątku osobistego, chcąc uchronić je przed ewentualnymi problemami finansowymi zięcia czy synowej.

Zniesienie wspólności majątkowej a późniejsze darowizny od rodziców

Często małżonkowie decydują się na zawarcie intercyzy, czyli umowy majątkowej małżeńskiej, na mocy której znoszą wspólność majątkową ustawową lub ją modyfikują. W takim przypadku darowizny od rodziców dokonane już po zniesieniu wspólności mają zupełnie inny kontekst.

Jeśli wspólność ustawowa została zniesiona, każdy z małżonków ma swój odrębny majątek. Darowizna dokonana przez rodziców na rzecz swojego dziecka wchodzi wówczas do jego majątku osobistego (czyli po prostu odrębnego, bo już nie ma wspólności ustawowej). Nie powstaje majątek wspólny, który mógłby być przedmiotem podziału w razie rozwodu – o ile małżonkowie nie nabyli czegoś wspólnie na zasadach współwłasności ułamkowej.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2015 r., sygn. IV CSK 275/14, potwierdza:

„Po ustanowieniu rozdzielności majątkowej między małżonkami przedmioty nabyte przez każdego z nich wchodzą do jego majątku osobistego, chyba że zostały wyraźnie nabyte do współwłasności ułamkowej.”

Jeżeli więc darowizna od rodziców następuje w okresie, gdy między małżonkami obowiązuje rozdzielność majątkowa, to zasadniczo nie ma mowy o włączeniu jej do „majątku wspólnego”, gdyż taki już nie istnieje.

Znaczenie podatkowe darowizn od rodziców dla małżonków

Darowizna od rodziców dla dziecka mieści się w tzw. zerowej grupie podatkowej (grupa „0”), co co do zasady pozwala na skorzystanie ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn, pod warunkiem dopełnienia obowiązków zgłoszeniowych (np. formularz SD-Z2 przy przekroczeniu określonego progu, potwierdzenie przelewu bankowego).

Jeżeli darowizna jest dokonana jednocześnie na rzecz obojga małżonków, wówczas dziecko pozostaje w grupie „0” wobec darczyńców, ale zięć czy synowa są już w innej grupie podatkowej (grupa I – teściowie). Dla nich zwolnienie od podatku nie jest automatyczne i wymaga spełnienia dodatkowych warunków, a w niektórych przypadkach podatek może wystąpić.

Z punktu widzenia relacji między małżonkami i podziału majątku najważniejsze jest jednak, że decyzja, czy darowizna ma być skierowana tylko do dziecka, czy także do jego małżonka, ma jednocześnie skutki cywilnoprawne (przynależność do majątku osobistego/wspólnego) oraz podatkowe.

Praktyczne wskazówki dla rodziców i małżonków

Z uwagi na liczbę sporów sądowych dotyczących darowizn od rodziców dla jednego z małżonków, warto sformułować kilka praktycznych wskazówek.

Rodzice, którzy chcą mieć pewność, że przekazywany majątek będzie należał wyłącznie do ich dziecka i nie będzie podlegał podziałowi przy ewentualnym rozwodzie, powinni:

– sporządzić umowę darowizny w formie aktu notarialnego,
– wyraźnie wskazać jako obdarowanego wyłącznie swoje dziecko,
– rozważyć dodanie klauzuli, że przedmiot darowizny wchodzi do majątku osobistego obdarowanego w rozumieniu art. 33 pkt 2 KRO,
– zadbać, aby przelew (w przypadku pieniędzy) był dokonany na rachunek osobisty dziecka, a nie na wspólny rachunek małżonków.

Z kolei jeżeli intencją rodziców jest wsparcie „młodego małżeństwa” jako całości i świadome obdarowanie obojga małżonków, powinni:

– w akcie darowizny wskazać oboje małżonków jako obdarowanych,
– ewentualnie zastrzec, że darowizna ma wejść do ich majątku wspólnego,
– liczyć się z tym, że w razie rozwodu przedmiot darowizny (np. mieszkanie) będzie podlegał podziałowi między małżonków.

Małżonkowie planujący poważniejsze operacje majątkowe (zakup domu, mieszkania, firmy) z udziałem środków pochodzących z darowizn od rodziców, powinni zadbać o:

– pełną dokumentację źródła środków i sposobu ich wykorzystania,
– przemyślenie, czy chcą, by nabywany składnik wszedł do majątku wspólnego, czy osobistego (co jest możliwe przez odpowiednie ukształtowanie treści umowy nabycia),
– konsultację z prawnikiem i doradcą podatkowym, aby uniknąć niepożądanych skutków prawnych i podatkowych.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy darowizna od rodziców dla jednego z małżonków zawsze jest jego majątkiem osobistym?

Co do zasady tak. Zgodnie z art. 33 pkt 2 KRO przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę należą do majątku osobistego małżonka, który je otrzymał, chyba że darczyńca wyraźnie postanowił inaczej. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy z treści umowy darowizny lub z okoliczności wynika, że wolą darczyńcy było obdarowanie obojga małżonków.

Czy mieszkanie kupione za pieniądze z darowizny od rodziców wchodzi do majątku wspólnego?

To zależy od sposobu zakupu. Jeżeli mieszkanie zostanie nabyte na wyłączną własność obdarowanego małżonka, do jego majątku osobistego, wtedy nie będzie wchodziło do majątku wspólnego. Jeżeli jednak mieszkanie zostanie nabyte do majątku wspólnego (np. w akcie notarialnym jako nabywcy wystąpią oboje małżonkowie w ramach wspólności ustawowej), to mieszkanie stanie się składnikiem majątku wspólnego, ale obdarowany małżonek zachowa roszczenie o zwrot nakładów z jego majątku osobistego (darowizny) na wspólny.

Czy drugi małżonek ma prawo do połowy darowizny dokonanej przez teściów?

Nie, jeżeli darowizna była dokonana wyłącznie na rzecz dziecka teściów (np. syna lub córki), stanowi ona majątek osobisty obdarowanego i nie podlega podziałowi przy rozwodzie. Drugi małżonek nie ma wówczas prawa do „połowy darowizny”. Inaczej jest, gdy darczyńcy wyraźnie obdarowali oboje małżonków, wtedy przedmiot darowizny staje się majątkiem wspólnym.

Czy mogę domagać się zwrotu pieniędzy z darowizny, które przeznaczyłam/em na zakup wspólnego mieszkania?

Tak, ale nie wprost „zwrotu darowizny”, lecz rozliczenia nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny na podstawie art. 45 § 1 KRO. W postępowaniu o podział majątku wspólnego można zgłosić roszczenie o rozliczenie środków pochodzących z darowizny (majątku osobistego), które zostały przeznaczone na nabycie lub remont składników majątku wspólnego. Konieczne będzie jednak udowodnienie wysokości i źródła tych środków.

Czy darowizna od rodziców może być podstawą do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym?

Sama darowizna od rodziców co do zasady nie stanowi „ważnego powodu” w rozumieniu art. 43 § 2 KRO. Może być natomiast uwzględniona w rozliczeniu nakładów z majątku osobistego na wspólny. Nierówne udziały sąd ustala wyjątkowo, gdy łącznie spełnione są dwie przesłanki: istotnie różny stopień przyczynienia się do powstania majątku oraz istnienie ważnych powodów natury etycznej (np. rażąco naganne zachowanie jednego z małżonków).

Czy rodzice mogą zastrzec, że darowizna ma wejść do majątku wspólnego małżonków?

Tak. Darczyńca ma prawo postanowić, że darowizna ma powiększyć majątek wspólny małżonków, a nie majątek osobisty obdarowanego. Wymaga to wyraźnego zastrzeżenia w umowie darowizny, najczęściej w akcie notarialnym, oraz wskazania obojga małżonków jako obdarowanych albo sformułowania, że darowizna jest dokonywana „do majątku wspólnego małżonków”.

Czy darowizna przelana na wspólne konto małżonków automatycznie staje się majątkiem wspólnym?

Nie automatycznie, ale jest to okoliczność, która może wskazywać, że wolą darczyńcy było obdarowanie obojga małżonków. Ostateczna kwalifikacja zależy od całokształtu dowodów: treści umowy darowizny (jeśli jest), zeznań darczyńców, tytułów przelewów, relacji rodzinnych. Jeżeli jednak przelew na wspólne konto był wyłącznie „techniczny”, a intencją rodziców było obdarowanie tylko swojego dziecka, darowizna pozostanie co do zasady majątkiem osobistym dziecka.

Czy po śmierci jednego z małżonków drugi może kwestionować charakter darowizny od rodziców zmarłego?

Tak, w ramach postępowania spadkowego lub późniejszego działu spadku i podziału majątku wspólnego można podnosić zarzuty co do kwalifikacji prawnej darowizny (czy stanowiła majątek osobisty zmarłego, czy wspólny). Ostatecznie decyduje sąd, opierając się na dowodach, w szczególności na umowie darowizny i zeznaniach świadków.

Czy warto przy darowiźnie zawierać dodatkowe zapisy „na wypadek rozwodu” dziecka?

Można, choć nie jest to konieczne, jeżeli darczyńca jasno przesądza, że darowizna stanowi majątek osobisty obdarowanego. Dodatkowe zastrzeżenia „na wypadek rozwodu” mają raczej charakter prewencyjny i psychologiczny. Kluczowe jest, by z treści umowy darowizny jednoznacznie wynikało, kto jest obdarowany i do jakiego majątku (osobistego czy wspólnego) ma trafić przedmiot darowizny.

Czy można „przepisać” już istniejącą darowiznę z majątku osobistego do wspólnego?

Tak, małżonkowie mogą w drodze umowy majątkowej małżeńskiej (intercyzy) rozszerzyć wspólność ustawową na składniki majątku osobistego jednego z nich, w tym na przedmioty wcześniej otrzymane w darowiźnie. Wymaga to zawarcia umowy w formie aktu notarialnego. Trzeba jednak pamiętać, że od tego momentu przedmiot darowizny staje się częścią majątku wspólnego i w razie rozwodu będzie podlegał podziałowi.

Podsumowanie

Darowizny od rodziców dla jednego z małżonków są jednym z najczęstszych źródeł sporów przy podziale majątku wspólnego. Kluczowe znaczenie mają: treść umowy darowizny, wola darczyńcy, sposób sformułowania aktu notarialnego przy nabywaniu nieruchomości oraz właściwe dokumentowanie przepływu środków i nakładów.

Przy prawidłowym ukształtowaniu tych elementów darowizna może pozostać bezpiecznym składnikiem majątku osobistego obdarowanego małżonka albo – jeśli taka jest wola darczyńców – świadomie zasilić majątek wspólny małżonków. Zignorowanie tych kwestii na etapie darowizny bardzo często skutkuje długotrwałymi i kosztownymi procesami sądowymi. W praktyce każdorazowo warto skonsultować planowaną darowiznę i sposób jej wykorzystania z profesjonalnym pełnomocnikiem, aby możliwie precyzyjnie zabezpieczyć interesy wszystkich stron.